Ζωή Σαβίνα : Το Σπίτι – χαϊκού

Έχω  παρακολουθήσει επί δεκαετίες από κοντά την πνευματική διαδρομή της Σαβίνας. Γνωρίζοντας λοιπόν τα πράγματα στο σύνολό τους και στις λεπτομέρειες, στην αντιστοιχία τους με κάθε ενδιάμεση ή ακραία σχέση, διασύνδεση, μεταβίβαση του κεντρικού σκληρού υλικού της σε ό,τι ταυτίζεται με την κυρίαρχη πνευματικότητα κι αισθητική της ανοίγοντας πολλαπλά παράθυρα προς την ομορφιά αλλά και την τραγικότητα του ανθρώπου και του κόσμου, την απεκάλεσα –σε πρόσφατη ομιλία μου γύρω από το έργο της– κορυφαία της πατρίδας της στον τομέα του χαϊκού.

Διαπίστωση που όχι μόνον επιβεβαιώνεται με την έκδοση του πρόσφατου βιβλίου της «Το Σπίτι» έκδοση δίγλωσση, διαχωρισμένη σε αιφνιδιαστικές ενότητες, με αβρές, ονειρεμένες ακουαρέλες του χαρισματικού ζωγράφου Αλέξανδρου, και γενικά μία διάταξη σχεδίων, ποιημάτων και λοιπών στοιχείων χαρά των ματιών, αλλά και πιστοποιεί την περαιτέρω άνοδό της, την καθιερώνει συγκεκριμένα σε μία θέση οδηγητική και για όσους ασχολούνται με πάθος μ’ αυτήν την ιδιαίτερη ποιητική έκφραση, την ελκυστική, παιχνιδιάρικη, συμπυκνωτική κι επικίνδυνη φόρμα για πλήθος λόγους και για όσους από αδυναμία παραμένουμε απλοί αναγνώστες.

σαν απρόοπτη
φυλλωσιά η γλώσσα σου
με κυκλώνει

- σαργοί στο πιάτο
- χρυσόψαρα στη γυάλα
- εγώ σε δίλλημα

προσφυγάκι μου
στα μαλλιά σου οι ψείρες
και ένας φιόγκος!

σκοτεινές οι φωνές
των πουλιών στο τσιγκέλι
- σκύβω ν’ ακούσω

Ή όπως δοκιμάζει η ίδια στο οπισθόφυλλο να ορίσει εμφανή τα κρυμμένα :

« Είναι της οικουμένης –Το Σπίτι –
Κρατάνε σκοπιά οι 3 αράδες του χαϊκού.
Εναλλάξ παρατηρούν τη χλόη που μεγαλώνει, Μια κόκκινη αγκαλιά το λιγομίλητο φεγγάρι, Το σφαγείο του κόσμου μας»

Ν’ αγγίξεις κριτικά μέσα από ένα τόσο εξαιρετικό βιβλίο το ένα ή το άλλο χαϊκού είναι επιζήμιο για κριτή και κρινόμενο, ωστόσο αυτή η ελάχιστη επιλογή δηλώνει τον τρέχοντα ρυθμό τής δόμησής του, τη σκαλωσιά του συλλαβισμού του. Μια ολότητα στην υπαινηκτικότητα αυτής της τέχνης. Ποιότητα που κυμαίνεται ανάμεσα ομορφιάς και τραγικότητας φθάνοντας όχι λίγες φορές στην τελειότητα με εικόνες εντυπωσιακές, απρόοπτες, πίστη στο ήθος και στη ζωή,  βαθύτατα φιλοσοφημένη σκέψη, το όλον ένα ομοειδές παλλόμενο ποιητικότατο σώμα – κι εδώ ας θυμηθούμε τον μεγάλο εκπρόσωπο αυτού του ποιητικού είδους, τον Ιάπωνα Ματσούο Μπασό ο οποίος έχει γράψει και χαϊκού με διάθεση σκεπτικισμού ή αν θέλετε φιλοσοφικού περιεχομένου:

Ματσούο Μπασό*

Ανεμοδαρμένος σκελετός
ως την καρδιά μου άνεμος
τρυπάει το σώμα μου

του φθαρτού κόσμου
τη σκόνη να ξέπλενα
στις δροσοστάλες

αυτοί που κλαίνε για τους πιθήκους
τί θα ’λεγαν για τ ’ορφανό
στο φθινοπωρινό άνεμο !

Αναγκαίο, ο αναγνώστης να μην παρασυρθεί απ’ την διαύγεια και την λιτότητα που διακρίνει αυτήν την λυρική οπωσδήποτε κατάθεση και γλιστρήσει σε μια επίπεδη ανάγνωση η οποία και αυτομάτως καταργεί ότ,ι βαθύ και δύσκολα κατορθωμένο κομίζει.

Γιατί εκτός των πιο πάνω συνδυασμών και τόσων προσεγγίσεων, η Ζωή Σαβίνα έχει να παρουσιάσει σ’ αυτήν την ποιητική συλλογή και μία ευρύτατη θεματολογία μιλώντας π.χ. στην ενότητα « το σφαγείο» για τη Χιροσίμα, το Ναγκασάκι, τους πρόσφατους βομβαρδισμούς και εισβολή στην Γιουγκοσλαβία, για την Κύπρο, για το σύγχρονο Ιράκ, πληγές όλων μας και ντροπή των κυνικών υπερδυνάμεων, συγκλονισμούς που η ποίηση με τα πολυσέλιδα ποιήματα και τις δυνατότητες που έχουν τα ποιήματα αυτά, (και δυστυχώς ως έπη με τα οποία αποξενώθηκε πλέον ο ποιητής γιατί τώρα έχει ν’ αντιμετωπίσει το δικό του «έπος» της καθημερινότητας) συνήθως προσπερνάει.
Και ιδού η ποιήτρια, ευαίσθητη, με συνείδηση άγρυπνη και λόγο σχεδόν υπαινικτικό (δες χαϊκού τής  Κύπρου : έτσι πέθανε / όπως, όταν άγρια κόβεις / μια παπαρούνα), όμως οπωσδήποτε καταγγελτικό, κατορθώνει μέσα σ’ αυτές τις μετρημένες συλλαβές και τον περιορισμό των στίχων να καταθέσει με γενναιότητα ότι όχι, δεν συνηθίζονται όλα, ο ποιητής έρχεται στον κόσμο και για να εκφράσει όχι μόνο τους πνευματικούς θησαυρούς του και βασανισμούς, αλλά και για να καταγράψει την οδύνη και την αγωνία του για το νομιμοποιημένο έγκλημα, το χειρότερο απ’ τα δεινά τής εποχής του.

Ειδικά σ’ αυτά τα χαϊκού η μαεστρία συναγωνίζεται τις υπόλοιπες αρετές τους.

           Γιουγκοσλαβία 1999  
Χελώνα στην αυλή
Κι οι οβίδες σφυρίζουν
- όλα γίνονται…

           Hiroshima
σαν σε αγκαλιά**
στη λίμνη της Χιροσίμα
φεγγάρι ξεψυχά

           Νagasaki    
γριά γυναίκα ;
΄Οχι, νέα,  με τρύπιο πρόσωπο
βομβαρδισμένο

           of Cyprus1955-’59
έτσι πέθανε
όπως όταν άγρια κόβεις
μια παπαρούνα

Εύγε στην κατορθωμένη ποίηση και την αισθητική του βιβλίου.

Γιολάντα Πέγκλη
Κηφισιά 2009

*Τρία χαϊκού από το βιβλίο «Ποίηση και ζωγραφική στην Ιαπωνική τέχνη –Ο Μπασό και το ανεμοδαρμένο ταξίδι» της Κλαίρης Β. Παπαπαύλου –Εκδόσεις «Πρόσπερος».
**Μια ομάδα χαϊκού της Ζ.Σ. με 1ο το συγκεκριμένο, πήραν διεθνές Βραβείο χρυσής περγαμηνής, από το «Μουσείο μνήμης της Χιροσίμα» στο Τόκυο.

Zoe Savina: The House – Haiku

I have closely followed Savina’s intellectual progression for decades.
Therefore, being aware of that progression in its totality and in detail, in its correspondence with every relationship in between or with an extreme relationship, transference of her central raw materials to whatever can be identified  with her ruling intellect and with her aesthetics, opening multiple windows to the lovely, but tragic element of man and of the world, I described her – in a recent talk of mine which focused on her works – as the leader in her country in the area of haiku.

This is a belief which is not only confirmed with the publication of her recent book, “The House”, a bi-lingual publication that is divided into surprising entities, with delicate, dreamy watercolors by the charismatic painter Alexandros, and generally with a series of drawings, poems and other elements pleasing to the eye, but which also certifies her further development, determines her as a leader in her own right and in the eyes of all those who are passionately involved in this particular form of poetic expression, the engaging, playful, condensed and, for many reasons, dangerous form, and in the eyes of those of us who, due to our weaknesses, remain simple readers.

Your tongue -
like unexpected foliage
Encircling me

- snapper in the plate
-goldfish in the fishbowl
- me in a dilemma

little refugee
in your hair, lice
and…a fine bow!

dark the voices
of the birds on the meat hook
…I stoop to hear

Or, as she tries, on the back cover to determine the exposure of the hidden:

“It is “the house” of the universe
The 3 lines of the haiku stand guard.
They alternately observe the grass growing, the red embrace,
the reticent moon, the slaughterhouse of  the world”.

To touch upon the one or the other haiku poem in such an excellent book with a critique is harmful to the critic, as well as to the one being critiqued, however, this minimal choice is a declaration of  the ongoing rhythm of my edification, the scaffolding of my contemplation.  A totality within the intimation of this art.  Quality which wavers between beauty and tragedy, which more than a few times reaches perfection with impressive, spontaneous images, faith in morals and in life, deep philosophical thought, in its entirety a homogenous pulsating poetic body – and here, let  us remember the great representative of that poetic form, the Japanese Matsuo Basho, who had also written haiku with a skeptical disposition, or, if you wish, a philosophical content:

Mαtsuo Basho*

Wind battered skeleton
pierces my body
to my heart

if only I could wash
the dust of a corruptible world
in the dewdrops

what would those who cry for monkeys
say of the orphan
in the autumn wind?

The reader may not necessarily be carried away by the purity and the simplicity characterized by this undoubtedly lyrical statement and may slide into a superficial understanding, which , automatically does away with whatever deep and difficult determination the poetry conveys.

Because, besides the above combination and approach, Zoe Savina presents a wider subject matter in this collection, speaking, for example, in the entity “the slaughterhouse”, about Hiroshima, Nagasaki, the recent bombardments and invasions of Yugoslavia, Cyprus, the contemporary Iraq - wounds that are all of ours - and  the shame of the impudent super-powers, shocks that  poetry with multiple pages and the capabilities inherent in those poems, (and unfortunately, the epochs by which poets have now become alienated as now they must deal with their own “epoch” of everydayness) and which are usually passed by.
And behold, the poetess, sensitive, with a sleepless conscience and nearly allusive speech  (see the haiku on Cyprus: that is how he died / the way you violently / cut a poppy),  however, surely condemning, managing to state bravely, within these measured syllables and within the limitations of the verse, that no, all are not usual, the poets come into the world not only to express their intellectual treasures and tortures, but also to record their pain and agony about legal crime, the worst of the tribulations of their time.

In particular, in these haiku their adroitness competes with their other virtues:


           Yugoslavia1999
turtle in the garden
and the bombshells whistling
…everything is possible

           Hiroshima
as if in the embrace**
of Lake Hiroshima
the moon is dying

           Nagasaki
Old woman?
no, young, with “pierced  face”
bombarded

           of Cyprus 1955 -’59
that is how he died,
the way you violently
cut a poppy

Bravo to the poetry accomplished and to the aesthetics of this book.

Yolanda Pegli
Kifisia ,2009

* Three haiku poems from the book “Poetry and Painting in Japaneses Art –Basho and the stormy sea voyage” by Claire B. Papapavlou  “Prosperus” Publications.
** A selection of haiku poems by Zoe Savina (with the first being this haiku), won theInternational first Gold Parchment prize, from the museum “Memory of Hiroshima” in Tokyo.

Translated by Elisavet Metis